Historia i doświadczenia rdzennych narodów w Banff

Ziemia pod pocztówką

Każde turkusowe jezioro, każdy przejazd gondolą i każda kąpiel w gorącym źródle opisane gdzie indziej na tej stronie leżą na ziemi, której historia sięga tysięcy lat przed pojawieniem się nazwy „Park Narodowy Banff” na mapie. Ta historia nie skończyła się wraz z powstaniem parku i nie skończyła się do dziś. Ten przewodnik opisuje, kto posiada tu terytorium, co wydarzyło się przy tworzeniu parku i gdzie zwiedzający mogą realnie poznać tę historię, zamiast czytać o niej jedynie na tabliczce.

To nie jest dygresja od planowania wyjazdu do Banff. To część zrozumienia tego miejsca, tak samo jak wiedza o tym, kiedy topnieją jeziora czy jak funkcjonuje Icefields Parkway, jest częścią planowania podróży tutaj.

Czyje to terytorium

Park Narodowy Banff leży na terytorium Traktatu 7, podpisanego w 1877 roku w Blackfoot Crossing, na południowy wschód od dzisiejszego Calgary. Traktat 7 obejmuje kilka odrębnych narodów i warto wymienić je indywidualnie, zamiast zamykać je w jednej ogólnej etykiecie.

Stoney Nakoda (Îyârhe Nakoda) posiadają terytorium obejmujące dolinę rzeki Bow i znaczną część dzisiejszego Parku Narodowego Banff. Stoney Nakoda składają się z trzech grup — Bearspaw, Chiniki i Wesley — z rezerwatem w Morley, wzdłuż autostrady Trans-Canada między Calgary a Canmore. Nazwa „Îyârhe Nakoda” oznacza w przybliżeniu „ludzie gór” — określenie pasujące do terenu, który od dawna wykorzystywali do polowań, podróży i ceremonii.

Konfederacja Blackfoot — narody Siksika, Kainai i Piikani — posiada terytorium rozciągające się na równinach na wschód i południe od gór, z historycznym wykorzystaniem podgórza i przełęczy górskich do polowań i podróży. Terytorium Konfederacji historycznie sięgało obszarów dzisiejszego Banff i Kananaskis, zwłaszcza wzdłuż tradycyjnych szlaków podróżnych przez pierwsze pasma górskie.

Naród Tsuut’ina, którego rezerwat znajduje się tuż na południowy zachód od Calgary, również posiada terytorium w obrębie Traktatu 7 i utrzymuje wieloletnie związki z korytarzem górskim obejmującym dolinę rzeki Bow.

Po kolumbijsko-brytyjskiej stronie Wielkiego Podziału Kontynentalnego — wokół Parku Narodowego Yoho i Parku Narodowego Kootenay — terytorium posiada naród Ktunaxa. Ktunaxa to naród odrębny od sygnatariuszy Traktatu 7, mający własny związek z górami i dolinami po tej stronie podziału, w tym z obszarami wokół dzisiejszego Field i Radium Hot Springs.

Te narody nie zniknęły wraz z przybyciem osadników i ekip kolejowych. Są obecne dziś, mają własne rządy, społeczności i wciąż trwające relacje z tą ziemią — warto o tym pamiętać wszędzie indziej na tej stronie, gdzie góry traktowane są jako tło dla rekreacji.

Jak powstanie parku wiązało się z tą historią

Standardowa opowieść o powstaniu Banff brzmi następująco: w 1883 roku trzej pracownicy Canadian Pacific Railway natknęli się na jaskinię z gorącymi źródłami mineralnymi po południowej stronie dzisiejszego Sulphur Mountain. Ottawa zareagowała szybko, ogłaszając w 1885 roku niewielki rezerwat wokół gorących źródeł i rozszerzając go do 1887 roku w pełnoprawny park narodowy — pierwszy w Kanadzie. Ta historia jest prawdziwa, na ile sięga, i stanowi istotny fragment kanadyjskiej historii ochrony przyrody: Banff stało się pierwszym parkiem narodowym w Kanadzie i jednym z pierwszych na świecie.

To, co standardowa opowieść zwykle pomija, to znaczenie tej decyzji dla narodów już korzystających z tej ziemi. Rezerwat, a potem park, który po nim nastąpił, zostały ustanowione na terytorium, na którym Stoney Nakoda, Blackfoot i Tsuut’ina polowali, podróżowali i odprawiali ceremonie od pokoleń.

W miarę jak granice i przepisy parku utrwalały się pod koniec XIX i na początku XX wieku, tradycyjne prawa do polowań w granicach parku były stopniowo ograniczane, a dostęp dla celów kulturowych i bytowych był ograniczany w sposób, który wcześniej nie istniał. Był to wzorzec powtarzający się w wielu wczesnych parkach narodowych Kanady, gdzie cele ochrony przyrody szły w parze z usuwaniem lub ograniczaniem użytkowania ziemi przez rdzenne ludy.

Nic z tego nie umniejsza wartości parku jako chronionego krajobrazu i nie oznacza, że powstanie parku w latach 1885-1887 było jakimś pojedynczym aktem wywłaszczenia, odrębnym od wszystkiego innego, co działo się w epoce traktatowej. Nie jest to jednak neutralny, bezkonsekwencyjny kamień milowy, a przewodnik, który jedynie celebruje „pierwszy park narodowy Kanady”, nie wymieniając, kto poniósł tego koszt, opowiada tylko połowę historii.

Buffalo Nations Luxton Museum

Buffalo Nations Luxton Museum znajduje się na południowym brzegu rzeki Bow w Banff, w pobliżu kładki dla pieszych, i jest najbardziej bezpośrednim miejscem w miasteczku, by spędzić godzinę z tą historią. Muzeum wyrosło z prywatnej kolekcji Normana Luxtona, wczesnego osadnika i przedsiębiorcy z Banff, który przez dekady gromadził artefakty, ubrania i przedmioty związane z narodami Równin i Gór Skalistych, w tym materiały związane ze Stoney Nakoda i Blackfoot.

Warto jasno powiedzieć, czym muzeum jest, a czym nie jest. To duża, długo istniejąca kolekcja, i dla wielu zwiedzających będzie to jedyna bliska styczność z regaliami, narzędziami i przedmiotami codziennego użytku związanymi z narodami Traktatu 7, jaką napotkają podczas podróży przez Góry Skaliste.

Jest to jednak instytucja założona przez osadnika, zebrana przez kolekcjonera niebędącego rdzennym mieszkańcem, a nie muzeum zbudowane i prowadzone przez narody, które przedstawia. To rozróżnienie nie sprawia, że wizyta jest bezwartościowa — to rozsądny punkt wyjścia — ale to inna rzecz niż ośrodek kulturalny prowadzony przez sam naród, i zwiedzający powinni pamiętać o obu tych faktach jednocześnie, zamiast mylić kolekcję z bezpośrednim głosem rdzennych mieszkańców.

Dwa inne muzea w Banff poruszają pokrewne tematy, ale są omówione w osobnych, dedykowanych przewodnikach, a nie tutaj: Whyte Museum of the Canadian Rockies, skupiające się na wspinaczce i historii osadniczej regionu, oraz Cave and Basin National Historic Site, właściwe miejsce narodzin parków na Sulphur Mountain.

Jak znaleźć naprawdę rdzenne doświadczenia

Trudniejsze i bardziej użyteczne pytanie dla zwiedzającego brzmi nie „gdzie mogę przeczytać o tej historii”, lecz „gdzie mogę usłyszeć ją od samych narodów”. To krótsza lista niż przystanek w muzeum i warto podchodzić sceptycznie do marketingu w tym obszarze: wiele atrakcji w całych Górach Skalistych używa słów takich jak „legenda”, „duch” czy „autentyczny” w swoich nazwach bez żadnego faktycznego związku z narodem Traktatu 7 czy Ktunaxa. Prawdziwie prowadzona przez rdzennych mieszkańców wycieczka lub program zazwyczaj mówi o tym wprost — nazywając konkretny naród, a często konkretnego przewodnika lub firmę — zamiast polegać na niejasnym języku tematycznym.

W samym Banff doświadczenia turystyki komercyjnej prowadzone przez rdzennych mieszkańców są ograniczone w porównaniu z ilością ogólnych wycieczek turystycznych na rynku. Niektóre ogólne wycieczki historyczne i spacerowe po miasteczku dotykają tej historii jako części szerszej opowieści o powstaniu Banff; kilku operatorów prowadzi wycieczki specjalnie skupione na historii i perspektywach rdzennych mieszkańców, i warto je stawiać wyżej niż ogólne wycieczki „historyczne”, jeśli celem jest poznanie narodów Traktatu 7. Zapytaj wprost, przed rezerwacją, czy przewodnik lub firma deklaruje związek z konkretnym narodem.

Dwie wycieczki spacerowo-historyczne dostępne do rezerwacji w miasteczku przynajmniej odnoszą się do tego szerszego kontekstu jako części opowieści o powstaniu Banff:

dwugodzinna spacerowa wycieczka historyczna po centrum Banff

obejmuje okres powstawania osady, w tym erę, gdy rezerwat wokół gorących źródeł stał się parkiem narodowym, i jest rozsądnym wstępem przed wizytą w muzeum lub po niej.

wieczorna wycieczka spacerowa zbudowana wokół najdziwniejszych historycznych opowieści Banff

stawia na klimat wycieczki z duchami, ale przeplata prawdziwą historię miasteczka po drodze — traktuj ją najpierw jako rozrywkę, a dopiero potem jako lekcję historii.

Żadna z nich nie zastępuje doświadczenia prowadzonego przez rdzennych mieszkańców i żadna nie powinna być tak reklamowana czy rozumiana. Jeśli w danym sezonie działa konkretna wycieczka prowadzona lub organizowana przez rdzennych mieszkańców, sprawdzenie bezpośrednio w Banff & Lake Louise Tourism lub w centrum informacji Parks Canada jest bardziej wiarygodne niż poleganie na wynikach wyszukiwania, ponieważ mali operatorzy pojawiają się i znikają z roku na rok.

Poza centrum: ziemia, dzikie zwierzęta i wspólne programy

Część najbardziej znaczącego zaangażowania w tę historię w rejonie Banff odbywa się poprzez programy Parks Canada, a nie samodzielną wycieczkę komercyjną. Parks Canada współpracuje z członkami Stoney Nakoda przy programach interpretacyjnych, pokazach kulturowych i okazjonalnych sezonowych wydarzeniach organizowanych w miejscach na terenie parku — zmieniają się one z roku na rok i najlepiej sprawdzać je w centrach dla zwiedzających parku przy Banff Avenue, zamiast zakładać, że odbywają się według stałego harmonogramu.

Warto też połączyć tę historię z samym krajobrazem, zamiast ograniczać ją do budynku muzeum. Korytarz doliny rzeki Bow, którym biegnie Banff Avenue, Bow Valley Parkway i autostrada Trans-Canada, był szlakiem podróży pierwotnych mieszkańców gór na długo przed nadaniem mu numeru autostrady.

Korytarze migracji dzikich zwierząt, o których zwiedzający myślą dziś w kategoriach bezpieczeństwa wobec łosi i niedźwiedzi, były i pozostają częścią tej samej ziemi, która przez tysiące lat utrzymywała narody Traktatu 7 dzięki polowaniom bytowym, zanim park ograniczył to użytkowanie. Widok wapiti czy grizzly wzdłuż parkway to nie tylko moment obserwacji dzikiej przyrody — to przebłysk tej samej ekologicznej relacji, która poprzedza park o tysiące lat.

Dalej na terytorium Traktatu 7, Calgary posiada dodatkowe miejsca kulturowe, wydarzenia, a w niektórych momentach roku również zgromadzenia związane ze społecznościami Blackfoot, Stoney Nakoda i Tsuut’ina. Jednodniowa wycieczka rozpoczynająca się w Calgary — czy to po przylocie z YYC, czy w drodze powrotnej przez to miasto — to rozsądny sposób, by poświęcić tej historii więcej czasu niż jedno popołudnie w Banff pozwala.

Czego naprawdę unikać

Warto jasno wymienić kilka konkretnych rzeczy, ponieważ powtarzają się one w tym, jak turystyka górskich miasteczek podchodzi do historii i kultury rdzennych mieszkańców.

Nie traktuj regaliów ani wizerunków kulturowych jako kostiumu czy rekwizytu do zdjęć. Pióropusze, koraliki i odzież ceremonialna pokazane w gablocie muzealnej lub podczas pokazu kulturowego nie są ogólną dekoracją górskiego miasteczka — należą do konkretnych narodów i mają konkretne znaczenia.

Nie zakładaj, że „w duchu rdzennym” oznacza „prowadzone przez rdzennych mieszkańców”. Wycieczka, sklep czy atrakcja mogą używać rdzennych nazw, wizerunków lub niejasnych odniesień do „legendy” i „ducha” bez żadnego faktycznego związku z narodem Traktatu 7 czy Ktunaxa. Jeśli operator wycieczki nie podaje konkretnego narodu ani firmy należącej do rdzennych mieszkańców stojącej za doświadczeniem, zakładaj, że nią nie jest, dopóki nie dowiesz się inaczej.

Nie wymyślaj nazw. Jeśli naród, wydarzenie historyczne lub ceremonia nie zostały potwierdzone powyżej — Stoney Nakoda (Îyârhe Nakoda), Siksika, Kainai, Piikani, Tsuut’ina i Ktunaxa to narody posiadające terytorium w tym konkretnym rejonie — nie zgaduj nazwy, która brzmi wiarygodnie. Błędnie przypisane lub zmyślone nazwy wyrządzają realną szkodę, a łatwo tego uniknąć, trzymając się tego, co udokumentowane.

Nie przedstawiaj powstania parku jako bezkonsekwencyjnego. „Pierwszy park narodowy Kanady, ustanowiony w 1885 roku” jest prawdą. „Ustanowiony bez wpływu na ludy, które już tu mieszkały” nią nie jest, a podróż przez Banff jest uczciwsza, gdy uwzględnia oba te fakty.

Jak wpleść to w wizytę

W praktyce większość zwiedzających nie zbuduje całego dnia wokół historii rdzennych mieszkańców w Banff, i to jest w porządku — nie musi to być dodatek wszystko-albo-nic. Godzina w Buffalo Nations Luxton Museum naturalnie łączy się ze spacerem wzdłuż rzeki Bow lub przystankiem przy wodospadach Bow, oba znajdują się o krótki spacer od nadrzecznej lokalizacji muzeum.

Wieczorna wycieczka tematycznie historyczna dobrze łączy się z dniem spędzonym poza tym przy jeziorze Louise lub na Icefields Parkway. A wypatrywanie naprawdę rdzennych programów — w centrach dla zwiedzających parku lub poprzez listę wydarzeń samego muzeum — nic nie kosztuje i czasem prowadzi do czegoś, dla czego warto przemeblować plan dnia.

Góry, jeziora i lodowce opisane na całej tej stronie są spektakularnym tłem dla wakacji. Są też, i zawsze były, domem. Oba te fakty są prawdziwe jednocześnie, a podróż przez Banff jest pełniejsza, gdy uwzględnia oba naraz.

Pytania o historię i doświadczenia rdzennych narodów w Banff

Które rdzenne narody posiadają terytorium w Parku Narodowym Banff i wokół niego?

Stoney Nakoda (Îyârhe Nakoda), Konfederacja Blackfoot (Siksika, Kainai i Piikani) oraz naród Tsuut’ina posiadają terytorium w obrębie Traktatu 7, który obejmuje okolice Banff. Po stronie Kolumbii Brytyjskiej, wokół parków narodowych Yoho i Kootenay, terytorium posiada naród Ktunaxa.

Czy powstanie Parku Narodowego Banff wpłynęło na rdzenne ludy?

Tak. Gdy w 1885 roku ogłoszono rezerwat wokół gorących źródeł, a do 1887 roku rozszerzono go do rangi Parku Narodowego Banff, polowania i inne tradycyjne formy użytkowania ziemi w granicach nowego parku były stopniowo ograniczane wobec narodów Traktatu 7, które od pokoleń żyły na tej ziemi i z niej korzystały. Powstanie parku nie jest neutralnym ani bezkonsekwencyjnym wydarzeniem w tej historii.

Czym jest Buffalo Nations Luxton Museum?

To muzeum na południowym brzegu rzeki Bow w Banff, zbudowane wokół kolekcji Normana Luxtona, prezentujące kulturę materialną i historię narodów Równin i Gór Skalistych z tego regionu. To dobry punkt wyjścia, choć jest to instytucja założona przez osadnika, a nie ośrodek kulturalny prowadzony przez sam naród, co warto mieć na uwadze.

Czy w okolicy Banff dostępne są wycieczki lub doświadczenia prowadzone przez rdzennych mieszkańców?

Tak, choć jest ich niewiele w porównaniu z całą ofertą turystyczną miasteczka. Warto szukać wycieczek i programów kulturalnych, w których przewodnicy identyfikują się jako członkowie narodów Stoney Nakoda, Blackfoot lub Tsuut’ina, zamiast zakładać, że każda wycieczka reklamowana jako „w duchu rdzennym” jest faktycznie prowadzona lub organizowana przez rdzennych mieszkańców.

Czy wydarzenie Banff Indian Days wciąż się odbywa?

Banff Indian Days było cyklicznym zgromadzeniem odbywającym się w Banff przez znaczną część XX wieku, które sprowadzało do miasteczka przedstawicieli Stoney Nakoda i innych narodów Traktatu 7 na ceremonie, zawody sportowe i wymianę kulturalną z odwiedzającymi. Jest to część historii przywoływanej przez lokalne muzea, a nie obecnie odbywające się co roku wydarzenie, dlatego zwiedzający powinni sprawdzić aktualne informacje, zamiast zakładać, że nadal się ono odbywa.

Czego zwiedzający powinni unikać w kontekście historii rdzennych mieszkańców w Banff?

Unikać traktowania kultury rdzennych mieszkańców jako tła kostiumowego do zdjęć, unikać zakładania, że każda atrakcja reklamowana jako „autentyczna” lub „legendarna” ma faktyczny związek z narodem Traktatu 7, oraz unikać używania wymyślonych lub ogólnikowych nazw narodów, miejsc czy ceremonii. W razie wątpliwości źródłem do sprawdzenia są materiały muzeum oraz operatora wycieczki, a nie domysły.

Gdzie można dowiedzieć się więcej o historii Traktatu 7 poza jednym popołudniem w Banff?

Buffalo Nations Luxton Museum w Banff to najbardziej bezpośredni punkt wyjścia w miasteczku. Poza tym Calgary i szerszy region posiadają dodatkowe miejsca i wydarzenia kulturalne związane z Traktatem 7, a same narody są najlepszym źródłem aktualnych programów, ponieważ oferta zmienia się z roku na rok.